Hititler’in M. Ö. II. Binyılda Anadolu’da kurmuş oldukları devletin imparatorluğa dönüşme sürecinde kuşkusuz bir devlet politikası olarak da nitelendirilebilecek çok dinli (synkretizm) inanç sistemlerinin payı büyüktür.  Anadoludaki Hurri, Luwi gibi birçok etnik grubu bünyesi altında topladıktan sonra bu bölgelerin yerel tanrılarını ve dini uygulamalarını kendilerine empoze ederek çok dinli bir sistemi meydana getirmişlerdir. Buna bağlı olarak, bünyesi altında topladıkları toplumların ritüellerini de düzenli bir şekilde uygulamaya geçirmişlerdir. Bunun yanı sıra doğa unsurları da Hitit dininde büyük yer tutar. Pantheonda doğa ile ilişkili birçok tanrı ve tanrıça bulunmaktadır; Güneş Tanrıçası, Fırtına Tanrısı gibi. Bir imparatorluğun önemli parametrelerinden olan yazı ile de bu ritüellerin büyük çoğunluğunu belgelemişlerdir. Bu dini metinler Hitit yazılı belgelerinin çoğunluğunu oluşturmaktadır.

KUB XXV 1 (Bo 57) numaralı AN.TAH.SUM Festivali’nin 16. gününü anlatan tablet

Hititler tanrılarını insanımsı (antropomorfik) düşünmekteydiler. Tanrıları insan gibi gördüklerinin en belirgin örneği Yazılı Kaya Açık Hava Tapınağıdır. Hititler bu tapınağı kült törenleri için kullanmışlardır (Doğan-Alparslan, 2009: 122).

Hitit yaşamında özellikle talimatname niteliği taşıyan tören uygulamalarında, bu törenlerde yer alan ve her birinin ayrı bir görev icra ettiği personeller mevcuttur. Bu görevliler için yazdırılan talimatnameler Hitit toplumundaki yeri ve önemi hakkında birçok bilgi sunmaktadır. Yazdırılan metinler dışında mühürlerden ve Yazılıkaya duvar kabartmaları, Alacahöyük ortostatları, Bitik Vazosu gibi sanat eserlerinden de bu personel grubu hakkında bilgi edinmekteyiz. Bu grubun içerisinde tapınak görevlileri, tarım işçileri, zanaatkarlar gibi birçok iş kolu bulunmaktadır.

Hitit personelini en iyi tanıtan metin grupları kuşkusuz bayram metinleridir. Belirli bir takvime göre düzenlenen bu törenlerde Hititler’in tanrı görüşünü ve birçok görevlinin adı ve işlevi ile ilgili bilgiyi öğrenebilmekteyiz. Tapınakların temizliğinden güvenliğine kadar birçok iş için görevli bulunmaktaydı. Bayram metinleri ritüellerin nasıl yapılması gerektiği ile ilgili bilgiler de içermektedir. Devletin sürekliliğini korumak adına törensel işlemlerin ve bunların yeri ile zamanının belirlenmesi mühimdi (De Martino, 2002: 445). İnsanların tanrılara olan minnetini ve sadakatini göstermek açısından bayram törenleri oldukça titiz bir şekilde hazırlanmış ve bir takvime bağlı olarak kayda alınmıştır fakat tanrı heykellerinin yıkanmasını içeren Yıkanma Bayramı, Dağa Götürme Bayramı, (h)işuwa Bayramı gibi bir takvime bağlı olmayan bayramlar da vardı. Bu bayramlarda tanrılara kurbanlar sunulur ve tanrıların iyi vakit geçirmesi için müzik, dans, ziyafet gibi uygulamalar gerçekleştirilirdi. Ancak bazı bayramlar daha sade uygulamalardan oluşmaktaydı. Bazı bayram kutlamaları aylar sürebilmekteydi (Doğan-Alparslan, 2009: 120). Hitit bayramları mevsimsel bayramlar, meteoroloji ile ilgili bayramlar, tanrılar onuruna düzenlenen bayramlar gibi pek çok alanda kutlanmaktaydı.

Hitit bayram metinleri içerisinde kadın görevliler oldukça önemli bir yer kaplamaktadır. Öyle ki, NIN.DINGIR, MUNUSAMA.DINGIRLIM, MUNUSKAR.KID gibi görevlilerin bayram törenlerinin bazı bölümlerini yönettikleri görülmektedir. Bu görevlilerin içerisinden MUNUSAMA.DINGIRLIM adına bir bayram bile söz konusudur. Söz konusu kadın görevlilere tören sırasında eşlik eden pek çok başka kadın görevli de mevcuttur.

Bu çalışmada,  adı geçen kadın görevlilerden yüksek rahibe sınıfına mensup, kraliyete yakın pozisyonlarıyla dikkat çeken MUNUSAMA.DINGIRLIM ve NIN.DINGIR rahibeleri hakkında çivi yazılı metinler ışığında bilgi verilecektir.

1. Hitit Bayramları

Hitit arşivlerinde bulunmuş çiviyazılı tabletlerin çoğu dinsel içerikli metinlerden oluşmaktadır. Bu metinler, Hattuša ve diğer kentlerde belli zamanlarda kutlanan törenleri ayrıntılı bir şekilde aktarmaktadır. Törenlerin amacı ise, tanrıları onurlandırarak kalıcı ilişkiler kurmak, Hitit İmparatorluğu için tanrısal koruma sağlamak ve hayvanların verimliliğini arttırmak, askeri birliği seferlerde başarıya ulaştırmak ve ülkenin dirliğini güvence altına almaktı. Kültün doğru bir şekilde uygulanması da tanrıları öfkelendirmemek ve devletin sürekliliğini korumak açısından önemliydi (De Martino, 2002: 445).

KUB II 3 (Bo 115) numaralı KI.LAM Festivali’ni anlatan tablet

Eski Hitit döneminde festivallerin düzenli olarak kutlanmayıp, kült takviminin tarım döngülerine dayandığı görülmektedir. İmparatorluk döneminde ise bu bayramlar iki kategoriye ayrılmıştır. İlki “düzenli” (SAG.UŠ/ ukturi) olarak adlandırılan “büyük” bayramlardı. Bu bayramlar yıllık olarak kutlanmaktaydı. İkinci grubu ise daha uzun aralıklarla, iki ya da dokuz yıllık döngülerle kutlanan bayramlar oluşturmaktaydı (Taracha, 2009: 70).

Bayramlar, Sumerce EZEN, Hititçe šiyamana kelimesi ile ifade edilmektedir.

Çalışmamızda da değinilecek olan başlıca Hitit bayramları şunlardır:

1.1. KI.LAM Bayramı

Bu bayram adını KI.LAM, “kapı yapısı” sumerogramından almaktadır. Hattuša Sarayı’nın kapı yapısı ile ilişkili olması ve bu yapının bayram kutlamasının odağını oluşturuyor olması muhtemeldir (De Martino, 2002: 447).

KI.LAM bayramı üç gün sürmekteydi ve iki büyük kutsal şehir olan Arinna’nın güneş tanrıçası ile Zippalanda’nın Fırtına Tanrısı da dahil olmak üzere başkent tanrılarına yönelikti. Bayram, Eski Hitit dönemine dayanmaktadır. A. Archi, bu bayramın, nuntarriyašha bayramının 25, 26 ve 27. günlerinde kutlandığını belirtmektedir (Archi, 2015: 12)

1.2. AN.TAH.ŠUMSAR Bayramı

Bu bayram adını AN.TAH.ŠUMSAR -çiğdem ya da rezene- bitkisinden almaktadır. Bayram ilkbaharda kutlanmakta ve 38 gün sürmekteydi. Bu bayramın I. Šuppiluliuma döneminde kutlanılmaya başlandığı bilinmektedir. Söz konusu bayram hakkında bilgi veren metinlerin büyük bir bölümü III. Tuthaliya dönemine tarihlenmektedir. Bayram sırasında ülkenin çeşitli merkezlerine geziler gerçekleşmekteydi (De Martino, 2002: 447). Bayram, kralın Hattuša’ya gelmesiyle tamamlanırdı (Archi, 2015: 17).

1.3. Nuntarriyašha Bayramı

Bu bayramın 50 gün sürdüğü tahmin edilmektedir. Bayram adını, “hız, sürat” anlamına gelen nuntarriyašha- isminden almaktadır. Bayram, sonbaharda Hitit Kralı’nın seferden dönüşünde kutlanmaktaydı. Bayram kutlamaları sırasında kraliçenin Arinna’nın Güneş Tanrıçası için koyun, tahıl, taze meyve, şarap ve bal gibi sunular yapmasından dolayı, bayramın hasat ile ilgili olabileceği düşünülmektedir. Söz konusu bayramın Eski Hitit Dönemi’nde de kullanıldığı bilinmekle beraber, İmparatorluk Dönemi’nde II. Muršili tarafından yenilendiği ve III. Hattušili ile IV. Tuthaliya dönemlerinde de bazı eklemeler yapıldığı bilinmektedir (Doğan-Alparslan, 2009: 121).

1.4. Tanrıça Tetešhapi Bayramları

Tanrıça Tetešhapi Hatti Kır/Bereket tanrıçasıdır. Dolayısıyla bayram Hatti kökenli bir bayramdır. Pek çok festival sırasında Tanrıça Tetešhapi için ayinler bulunmaktadır. A. Ünal Alacahöyük’ün,  Hatti Tanrıçası Tetešhapi’nin kült merkezi olduğunu belirtmektedir (Ünal, 1992: 29). Aynı zamanda bu metindeki bayram ve genel olarak Hatti kökenli bayramların, Kizzuwatna ve Hurri kökenli bayramlardan ziyade daha eğlenceli, müzik , dans, çeşitli oyunlar barındıran bir bayram olduğunu eklemektedir (Ünal, 1992: 27).

Ünal, Alacahöyük ortostatlarında tasvir edilen bayramın Tanrıça Tetešhapi’ye ait olduğunu aktardığı çalışmasında, söz konusu Tanrıça’nın cinsiyeti konusunda, Pecchioli Daddi’nin ilgili çalışmasında, NIN.DINGIR rahibesinin bu bayramda öncü bir rol oynadığını ve hatta Tetešhapi’nin vücut bulmuş hali olduğunu belirttiğine değinerek, bir Tanrıça olduğunu ifade ettiğini aktarmış ve bu durumun belirsizliğini belirtmiştir (Ünal, 1994: 209).

2. Hitit Dini Uygulamalarındaki Büyük Rahibeler

2.1. MUNUS AMA.DINGIRLIM

Bir bayram kutlamasını tasvir eden Alacahöyük ortostatları

MUNUSAMA.DINGIRLIM görevlisinin Hititçe karşılığı šiwanzanniš-’tir. “Tanrının Anası” (Ünal, 2007: 22) anlamına gelen söz konusu görevli, Hitit rahibelerinin en yüksek sınıfını oluşturmaktaydı. Bu görevlinin daha çok tanrıça kültlerinde yer aldıkları görülmektedir ve Hitit ritüellerindeki en belirgin görevli olan SANGA “rahip”ten sonra adlarının geçtiği görülmektedir. MUNUSAMA.DINGIRLIM bazı önemli hitit bayram kutlamalarında baş görevli olarak bulunmaktadır(Darga, 2013: 200; Collins, 2016: 333; Sir Gavaz, 2012: 69). Kralın en yüksek rütbeli rahibinin SANGA olduğu gibi, kraliçeninki de MUNUSAMA.DINGIRLIM olmalıdır (Collins, 2016, s. 333). Nerik’in Fırtına Tanrısı onuruna kutlanan bayramda, söz konusu görevlilerin kült yemeğinde görev aldıkları belirtilmiştir (Sir Gavaz, 2012: 69).

MUNUS AMA.DINGIRLIM unvanına Boğazköy belgeleri dışında bir belgede rastlanmamıştır (Darga, 2013: 200). MUNUSAMA.DINGIRLIM UT-TI unvanı KBo IV 8 numaralı hukuki bir belgede karşımıza çıkmaktadır. Bu belgede II. Muršili’nin adı geçmektedir. Kral, bu metinde birinci ağızdan, eşinin hastalığına sebep olduğunu düşündüğü rahibeyi “Tanrı Anası” konumundan azletmekte ancak hayatta kalmasına da izin vermektedir. Bu metnin, “Tawananna Meselesi” isimli (CTH 70) belge ile arasında bir ilişki bulunması muhtemeldir (Darga, 2013: 200-201).

Hitit bayramları içerisinde, MUNUSAMA.DINGIRLIM rahibesinin unvanıyla isimlendirilmiş bir bayram bulunmaktadır. EZENMEŠ MUNUS.MEŠAMA.DINGIRLIM “Tanrı Analarının Bayramı” isimli bu bayram, söz konusu kadın görevlinin önemini açıkça ortaya koymaktadır. KUB XIII 4 (CTH 264) numaralı bu metin, rahipler ve tapınak personeli için bir talimatname metnidir. Bu metinde adı geçen tek kadın personel MUNUSAMA.DINGIRLIM rahibesidir (Collins, 2016, s. 333). KUB XIII 4 I 43’te söz konusu personel şu şekilde geçmektedir (Süel, 1985: 28-29):

KUB XIII 4

Vs. I

IV

43 “ihtiyarların bayramları, tanrı analarının bayramları, dahiya bayramı…”

2.1.1. KI.LAM Bayramı

Söz konusu görevlinin KI.LAM bayramında tespit edildiği pasaj şu şekildedir:

KUB II 3

Vs. II

IV

17-19’ “Tanrça Titiutti’nin MUNUSAMA.DINGIRLIM rahibesi (ve) KAR.KID kadınlarının başı, üç kez marnuwan havuzunun (etrafında) koşarlar”

2.1.2. AN.TAH.SUMSAR Bayramı

KUB XXV 1 i 22-26

22-26’ “Sadece asa taşıyıcı bu tarafa gelir. (Sonra) kutsal SANGA rahibi, Hatti şehrinin efendisi ve Tanrı Halki tapınağının AMA.DINGIR rahibesinin önünde koşar ve oturmasını sağlar…” (Taggar-Cohen, 2006: 150).

2.1.3. Tanrıça Teteşhapi Bayramları

KUB XX 17+ XI 32 (CTH 738) numaralı, söz konusu bayrama ait metinde MUNUSAMA.DINGIRLIM rahibesi, NIN.DINGIR rahibesi ve DUMU.MUNUS.AMA.DINGIRLIM “Tanrı Anasının Kızı” unvanlı rahibe ile birlikte hareket etmektedir (Darga, 2013: 201).

2.2. NIN.DINGIR

Bir diğer önemli kadın rahibe ise MUNUSNIN.DINGIR sıfatlı rahibedir. NIN.DINGIR, Goetze tarafından “Tanrının kız kardeşi” olarak tercüme edilmiştir. Darga, NIN.DINGIR görevlisinin karşılığını, Hurrice-Hititçe ritüellerde karşımıza çıkan, Hurrilerin Akkadca entum “hanım, yüksek rahibe” kelimesinden kendi dillerine aktardıklarını ifade ettiğiMUNUSentanni olarak vermiştir ve son incelemelere göre “Büyük Rahibe” anlamına geldiğini eklemiştir (Darga, 2013: 202).

2.2.1. KI.LAM Bayramı

ABoT 5 + KBo XVII 9 + 20 + KBo XX 5 + KBo XXV 12

Rs. III III

8 Kral ve kraliçe oturarak, Tanrı Tuhaša?

9 NIN.DINGIR de içer.

KI.LAM bayramının ikinci gününde NIN.DINGIR rahibesi hazır bulunmaktadır. KBo XX 5 Rs. III 7’de şu şekilde geçmektedir:

“[…adamları ] krala ve NIN.DINGIR rahibesine kadehleri verirler.” (Arıkan, 2002: 17).

Festivalin bu kısmında, kral ile beraber NIN.DINGIR görevlisine de bir kadeh verilmesi, söz konusu görevlinin yüksek bir görevli olduğunu kanıtlar niteliktedir.

KBo XXX 16 Rs. ?- 7’de NIN.DINGIR görevlisinin adı MUNU.MEŠKAR.KID görevlileri ile birlikte geçmektedir. Bu bölümde, yine bir kadın görevli olan MUNUSzintuhi’nin de adı geçmektedir.

KBo XXX 16

Rs. ?

5’ Kral KI.LAM bayramına gi[ttiği zaman [

6’ ve …’nın çelen[gi

7’ KAR.KID kadınları da NIN.DINGIR rahibeleri ile beraber […]ye[

8’ ve zintuhi kadınları şöyle [şarkı söylerler. (Arıkan, 2002: 17).

KBo X 31  Vs. III 1-10’da, KI.LAM bayramının istihkak dizisinde, NIN.DINGIR ve onun hapiya adamları görevli listesinde yer almaktadır (5’ 5 koyun- NIN.DINGIR’in hapiya adamları). NIN.DINGIR, burada, kendi adamlarına sahip olan ve festival boyunca bu miktarda yiyeceğe (hayvana) sahip olan tek görevlidir (Taggar-Cohen, 2006: 396).

2.2.2. Tanrıça Tetešhapi Bayramları

Hatti kökenli bir bayram olan Tanrıça Teteşhapi bayramı NIN.DINGIR rahibesi tarafından yönetilmektedir. Bu bayramda NIN.DINGIR rahibesi zintuhi kadınları ile görev almaktadır (Darga, 2013: 202-203; Arıkan, 2002: 19).

KBo X 27 numaralı metin 10’-17’den NIN.DINGIR rahibesi ile bilgi edinmekteyiz. Metnin ilgili kısmının çevirisi şu şekildedir:

“NIN.DINGIR rahibesi yukarıya kurša evine gider. Tanrıça Kantipuitti’nin av torbası önünde yürür. Süslenmiş hapiya adamları yürürler. Anunuwalı adamlar şarkı söylerler. Onun arkasından zintuhi kadınları şarkı söylerler. Tamburcu kadınlar tamburu ve harpı vurarak çalarlar.” (Arıkan, 2002: 19).

Aynı bayrama ait KBo XXV 48 numaralı metinde, Rs. III’de  NIN.DINGIR rahibesinin karşısında, bir fakir (adam) kızı dans etmektedir. Metnin ilgili kısmının, 6’-10’, çevirisi şu şekildedir:

“… Bir fakir (adam) kızı NIN.DINGIR rahibesinin karşısında dans eder. NIN.DINGIR rahibesini saraylı asilzadeler tutarlar. Fakir (adam) kızını (ise) asa adamı tutar. Sonra avluya doğru ilerlerler.” (Arıkan, 2002: 20).

KBo XIX 161 (CH 738) I 16 vd.

“Sofracı 3 kalın somunu masanın üzerine bırakır. Onları içeri getirir. NIN.DINGIR rahibesi uzaktan reverans yapar. Sofracı onları masanın üzerine koyar. Kral ayakta içer. Sofracı kalın ekmeği masadan alır (ve) onu NIN.DINGIR rahibesine verir. NIN.DINGIR rahibesi (onu) böler.”

M. Doğan-Alparslan, aruwai- “reverans yapmak” fiilinin genellikle kral ve kraliçenin reverans yapması durumunda kullanıldığını belirterek, metnin bu kısmında NIN.DINGIR rahibesi için kullanılmasını, söz konusu rahibenin kral ve kraliçe gibi yüksek mevkide bulunan, rütbe olarak diğer görevlilerden daha yüksek bir rütbeye sahip olması ile ilişkilendirmiştir (Doğan-Alparslan, 1999: 44).

KBo XXV 46’da asa adamı, NIN.DINGIR rahibesinin önünde koşmaktadır.

KBo XXI 90 numaralı metinde ise, Vs. 22’de, NIN.DINGIR rahibesi tanrının karşısında dans etmektedir.

2.2.3. Nuntarriyašha Bayramı

KUB LIX 2 iii 6-10

6 [ertesi gün] koruyucu tanrının tapınağında bir keçi festival

7 için öldürülür. NIN.DINGIR rahibesi de Tanrı LAMMA’nın tapınağına girer.

8 bir dummarra adamı getirir. Zithariya tapınağında

9 tuhukanti onu kutlar.

10 …… sağdan ve soldan Tanrı Lamma’yı kutlarlar.

NIN.DINGIR rahibesi, festivallere beraber katıldığı tuhukanti adamı ile eşit olarak tarif edilmektedir. Kral ve kraliçe hariç, kraliyet ailesinin diğer üyelerinin ritüeldeki görevleri, bu iki görevlinin tarif edildiği şekilde tarif edilmemiştir. A. Taggar-Cohen, NIN.DINGIR rahibesinin bir kraliyet rahibesi olduğunu belirtmektedir (Taggar-Cohen, 2006: 415).

KUB X 48 (CTH 626) numaralı metinde, NIN.DINGIR görevlisinin, devlet kült depolama evleri ile arasındaki ilişkiyi görmekteyiz. Nuntarriyasha festivalinin bir bölümü olan bu metinde NIN.DINGIR’in kullanımı için kült malzemeleri ile ilgili bir talimat verilmektedir (Taggar-Cohen, 2006: 395). Metnin çevirisi şu şekildedir:

“Ertesi gün kral Hattuša’dan iner. Zippalanda kapısından Haranašši’ye iner. Ve Haranašši’de Haranašši’nin Fırtına Tanrısı’nı kutlar. NIN.DINGIR ise halentuwa evinden IŠ’in evine dans etmek için ilerler. Art arda tanrılara sunu yapar. Yemek ve içmek için üç yer var: Ninašša’nın Sarayı, Tuwanuwa’nın Evi ve Hupišna’nın Saray. 12. gün [ ]”

Festivalin bu bölümü, NIN.DINGIR görevlisinin ritüelleri tedarik etmek için üç büyük kurumun onun emrinde olduğunu göstermektedir. Bu kurumlar, NIN.DINGIR’in kraliyet ile olan ilişkisini güçlendirmektedir (Taggar-Cohen, 2006: 396).

Sonuç

Hitit çivi yazılı metinlerin çoğunluğunu dini içerikli olanlar oluşturmaktadır. Bunlar içerisinde, çalışmamızda da ağırlık verdiğimiz bayram metinlerinin yeri büyüktür. Hitit dini pratiğe dayalıdır ve bayram törenlerinde, öncesinde ya da tören esnasında uygulanması gerekenleri en ince ayrıntısına kadar yazıya geçirmişlerdir. Bu yönden bu metinleri birer “talimatname” niteliği de taşımaktadırlar.

Söz konusu bayram metinlerinde kadın görevlilerin yeri yadsınamaz. Öyle ki, “Tanrının Anası” ünvanlı MUNUSAMA.DINGIRLIM ‘in kendi ismiyle bir bayramı söz konusudur (EZENMEŠ MUNUS.MEŠAMA.DINGIRLIM). Söz konusu görevli, birçok bayram metninde baş rahip SANGA’dan sonra zikredilmektedir.

“Tanrının Kız Kardeşi/ Büyük Rahibe” ünvanlı NIN.DINGIR rahibesi de, metinlerde kraliyet ailesine yakın pozisyonuyla dikkat çekmektedir. Söz konusu rahibe yüksek rahibe sınıfındandır.

MUNUSKAR.KID de törenlerde sabit bir görevi olmamasına karşın kutsal görevleri yerine getiren bir görevlidir. Söz konusu görevli Tanrıça Titiwatti’nin rahibesi ile aynı görevde bulunmaktadır. Bir çeşit müzisyen olan MUNUSzintuhi de bayram törenlerinde hazır bulunmaktadır. Söz konusu görevlinin törenlerde Hattice şarkı söyledikleri de kanıtlanmıştır. Bir diğer görevli kadın ise, bir çeşit seslenme görevi olan MUNUSpalwatalla’dır. Söz konusu görevli, Parnašša’nın Gece Tanrıçası’nın kült törenlerinde SANGA ve MUNUSAMA.DINGIRLIM görevlilerinden sonra zikredilir. Diğer bir kadın görevli olan MUNUSŠU.GI, Eski Hitit Dönemi’nden beri varlığını sürdürmektedir. Yaşlı Kadınlar olarak çevrilen görevlilerin başı, nuntarriyašha festivalinin bir parçası olan Ziparwa festivalinde Palaca büyüler okumaktadır. Söz konusu görevli, büyü ve kehanet metinlerinde de sıklıkla karşımıza çıkmaktadır.

Kadın görevlilerin yanı sıra, krali çifte yakınlığı ve törenlerde onlara yakın safhada bulunmasıyla dikkat çeken ALAM.ZU da dikkate değer bir görevlidir. Dans, müzik gibi çeşitli marifetleri olan görevli, KI.LAM bayramında MUNUSAMA.DINGIRLIM ve MUNUS.MEŠKAR.KID ile benzer sahnelerde bulunmaktadır.

Çoğunlukla kutsal sıfatıyla tanımlanan, baş rahip SANGA belki de bu metinlerde en çok adı geçen görevlidir. Hitit dinindeki yeri göz önüne alındığında, yukarıda bahsi geçen kadın görevlilerin de önemli görevlerde söz konusu rahiple beraber bulunması, çalışmamızda büyük yer verilen bu kadın görevlilerin konumunun anlaşılması açısından yardımcı olacaktır. Hitit dünyasının “ataerkil” olarak tanımlanan toplumsal yapısı, söz konusu dini metinler incelendiğinde, yerini görece bir eşitliğe bırakmaktadır. Bu kadınlar statüsü yüksek, çalışan kadınlardır ve dönemin toplumsal koşulları düşünüldüğünde oldukça önemli bir bakış açısı kazandırmaktadır.

KAYNAKÇA

    • Archi, A. (2015). Hittite Religious Landscapes. Sacred Landscapes of Hittites and Luwians. Proceedings of the International Conference in Honour of Franca Pecchioli Daddi Florence, February 6th-8th 2014, 11-25.
    • Arıkan, Y. (2002). Hitit Metinlerinde Geçen Munus zintuhi- ve LU zinhuri Görevlileri. Archivum Anatolicum, 5, 11-51.
    • Collins, B. J. (1995). Greek ololyzo and Hittite palwai-: Exultation in the Ritual Slaughter of Animals. Greek Roman and Byzantine Studies 36, 319-325.
    • Collins, B. J. (2016). Women in Hittite Religion., Women in Antiquity (eds. Budin, S. L.- J. M. Turfa), London- New York: 329-342
    • Darga, M. (2013). Eski Anadolu’da Kadın. İstanbul.
    • De Martino, S. (2002). Hitit İmparatorluğu’nda Kült ve Bayram Kutlamaları. Hititler ve Hitit İmparatorluğu Bin Tanrılı Halk/ Die Hethiter und Ihr Reich Das Volk der 1000 Götter (s. 445-447). Deutschland: Kunst und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland.
    • Diaz Martinez, D. V. (2017). Hitit Dini, Tanrıları ve Kadın Görevlileri. (Yüksek Lisans), Gazi Üniversitesi, Ankara.
    • Doğan-Alparslan, M. (1999). Hitit Bayram Ritüellerinde Geçen Bazı Eylem, Çağrı ve Sahne Oyunlarının Tasviri ve Yorumu. (Yüksek Lisans), İstanbul Üniversitesi, SBE, Eskiçağ Dilleri ve Kültürleri Anabilim Dalı Hititoloji Bilim Dalı, İstanbul.
    • Doğan-Alparslan, M. (2009). Hitit Dini ve Tanrıları., Hititolojiye Giriş (haz. M. Alparslan), İstanbul, 119-128.
    • Friedrich, J.-A. Kammenhuber. (1975). Hethitisches Wörterbuch I, Heidelberg.
    • Goetze, A. (1957). Kleinasien, 2. Auflage., Münih.
    • Güterbock, H. G. A Hurro-Hittite Hymn to Isthar., Journal of The American Studies 103/1, 155-164.
    • Karakuş, M. (2007). Hitit Bayram Törenlerinde Yer Alan Bazı Görevliler. (Yüksek Lisans), Ankara Üniversitesi SBE Tarih-Eskiçağ Tarihi Anabilim Dalı, Ankara.
    • Laroche, E. (1947). Recherches sur les noms des dieux hittites. RHA, 7/46, 7-139.
    • Marcuson, H. (2016). Word of The Old Woman: Studies an Female Ritual Practice in Hittite Anatolia. (Doctor), The University of Chicago, Near Eastern Languages and Civilizations, Chicago.
    • Masalcı Şahin, G. (2018). Hititçe Metinlerde Geçen palwai- Fiili ve İcracıları. Archivum Anatolicum 12/1, 83-96.
    • Murat, L. (2013). Kült Görevlisi Şarkıcı Kadınlar MUNUS(MEŠ)katra-, MUNUS(MEŠ)hazgara-. AÜDTCF Tarih Bölümü Tarih Araştırmaları Dergisi 32/54, 115-134.
    • Nakamura, M. (2002). Das hethitische nuntarriyašha- Fest, Leiden.
    • Neu, E.- C. Rüster. (1989). Hethitisches Zeichenlexikon, StBoT 2, Wiesbaden.
    • Otten, H. (1971). Ein hethitisches Festritual (KBo XIX 128), StBoT 13, Wiesbaden.
    • Pecchioli Daddi, F. (1982). Mestieri, Professioni e Dignità Nell’anatolia Ittita. Roma
    • Popko, M. (1994). Zippalanda: Ein Kultzentrum im hethitischen Kleinasien, Texte der Hethiter21, Heidelberg.
    • Singer, I. (1984). The Hittite KI.LAM Festival, Part Two,  StBoT 27, Wiesbaden.
    • Sir Gavaz, Ö. (2012). Hitit Krallarının Kült Gezileri, Ayinler, Ziyaret Merkezleri, Yollar ve Lokalizasyonla İlgili Yeni Gözlemler, Çorum.
    • Süel, A. (1985).  Hitit Kaynaklarında Tapınak Görevlileri İle İlgili Bir Direktif Metni. Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları. Ankara.
    • Taggar-Cohen, A. (2006). Hittite Priesthood, Texte der Hethiter 26,  Heidelberg.
    • Taracha, P. (2009). Religions of Second Millenium Anatolia. Wiesbaden.
    • Ünal, A. (1992). Boğazköy Metinlerinin Işığı Altında Hititler Devri Anadolu’sunda Filolojik ve Arkeolojik Veriler Arasındaki İlişkilerden Örnekler. Anadolu Medeniyetleri Müzesi Konferansları, 11-31.
    • Ünal, A. (1994). The Textual Illustration of the “Jester Scene” on the Sculptures of Alaca Höyük. Anatolian Studies XLIV, 207-218.
    • Ünal, A. (2007). Multilinguales Handwörterbuch Des Hethitischen/ A Concise Multilingual Hittite Dictionary/ Hititçe Çok Dilli El Sözlüğü, Hamburg.
    • Yiğit, T. (2006). Hitit Çivi Yazılı Metinlerde MUNUS(MEŞ) KAR.KID. Ankara Üniversitesi Dil, Tarih ve Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Araştırmaları Dergisi, 30, 289-298.
  • Yiğit, T. (2008). A Study of MUNUS.MEŠKAR.KID in the Hittite Cuneiform Texts. Orientalia, 77, 75-78.
Merve Öz

BY:

merrvoz@gmail.com

Hititolog